Dziedzictwo kulturowe Prezydenta Mościckiego na rzecz podniesienia walorów krajobrazowych Spały i okolic.
dr inż. Małgorzata Milecka
Katolicki Uniwersytet Lubelski, Wydział Matematyczno-Przyrodniczy, Instytut Architektury Krajobrazu, Katedra Kształtowania Krajobrazu
Kopia „Planu gruntów i przestrzeni leśnych wydzielonych z obrębu Lasów Spalskich do księgi wieczystej pod nazwą „Rezydencja Prezydenta Rzeczypospolitej w Spale” w powiecie Rawskim wojew. Warszawskiem” z 1930 roku wykonana przez mierniczego przysięgłego Zygmunta Buchoła
zbiory prywatne Małgorzaty Mileckiej
Spała to niewielka miejscowość położona na śródleśnej polanie w Puszczy Pilickiej. Zasłynęła jako reprezentacyjny ośrodek łowiecki, który zapisał się w dziejach Polski wieloma wydarzeniami o znaczeniu historycznym. Początku reprezentacyjnej funkcji Spały należy szukać w XIX wieku, kiedy to car Aleksander III przebywając na polowaniu w spalskich lasach w 1880 roku zwrócił uwagę na urzekający fragment puszczy nad Pilicą w pobliżu młyna w Spale i wydał hrabiemu Wielopolskiemu (pełniącemu wówczas funkcję łowczego dworu) polecenie wybudowania w tym miejscu rezydencji myśliwskiej. Drewniany pałacyk myśliwski zbudowano w 1884 roku na skraju skarpy pilickiej, a jego projektantem i budowniczym był inżynier Leon Mikucki z Krakowa. Murowany parter budynku przeznaczony był dla dworzan cara, drewniane piętro zaś mieściło pokoje carskiej rodziny: gabinet, salon, sypialnie i jadalnię. Pozostałe pokoje przeznaczone były dla gości. Pałac posiadał narożne werandy i kryte przejście do budynku gospodarczego, zlokalizowanego na północ. Początkowo towarzyszyły mu nieliczne budowle o charakterze gospodarczym, jednak dość szybko powstały kolejne, mające na celu zapewnienie wygód przybywającym tu gościom dworu carskiego. Obok pałacu powstały: koszary, kasyno oficerskie, elektrownia, a także domy dla gości, które zachowały się do dzisiaj. W 1890 roku wniesiono 36 metrową wieżę ciśnień. Około 1900 roku zbudowano 2 hotele dla carskich gości: „Savoy” i „Bristol” (dzisiejsze „Rogacz” i „Dzik”) o architekturze określanej jako północnorosyjska (budynki z czerwonej cegły i licznymi drewnianymi zdobieniami nawiązującymi do architektury podmoskiewskich daczy).
Kopia fotografii rezydencji Prezydenta R. P. w latach międzywojennych (data wykonania i autor nieznany,
źródło: W. Sikorski., Puszcza Pilicka i Spała, w: Chronimy polujemy wędkujemy w województwie piotrkowskim, Piotrków Tryb., 1985, s.40)
Car Mikołaj II - następca Aleksandra III również chętnie odwiedzał rezydencję w Spale. Pod koniec XIX wieku wokół pałacu urządzono park w stylu krajobrazowym według projektu znanego planisty Waleriana Kronenberga. W rezultacie w Spale powstał okazały i oryginalny w tej części Polski zespół rezydencjalny (Fot. 1). Podobny pod względem charakteru znajdował się w Białowieży.
I wojna światowa spowodowała znaczne zniszczenia rezydencji. Stacjonujący tu Niemcy urządzili w pałacu i innych obiektach Spały szpitale wojskowe, rekwirując większość wyposażenia pałacowego. W okresie tym w spalskich lasach prowadzona była rabunkowa gospodarka (tutejsze nadleśnictwo straciło w stosunku do roku 1913 niemal 50% drzewostanu). Dla ułatwienia wywozu drewna wybudowano wówczas linię kolejową Spała - Tomaszów (jej budowę ukończono w 1916 roku). Niemcy wycofując się w 1918 roku zniszczyli wiele budynków rezydencji, zrujnowali pałacyk i zrabowali całe jego wyposażenie. Po wojnie uchwałą Rady Ministrów z lutego 1920 roku zabudowania Spały przekazano pod zarząd Ministerstwa Robót Publicznych z zastrzeżeniem, iż mają one „...służyć do celów reprezentacyjnych Rzeczypospolitej (...) z uwagi na ich charakter przeznaczone są do użytku Naczelnika Państwa”.
Spała. Jedyny ślad dawnego pałacyku prezydenckiego - fundamenty w pobliżu budynków FWP
(M. Milecka, 2005).
Od tej chwili rozpoczął się znaczny rozwój Spały, która stała się rezydencją rządową. (Fot. 2) W latach 1923-1926 gościł tu Stanisław Wojciechowski – Prezydent II Rzeczypospolitej. Na jego polecenie inżynier Kazimierz Skórewicz zbudował w 1923 na miejscu dawnych koszar drewnianą kaplicę w stylu zakopiańskim, nazywaną przez długi czas Kaplicą Prezydentów RP p.w. Królowej Korony Polskiej (obecnie kościół parafialny p.w. św. Mikołaja). Jednak największy rozkwit Spały nastąpił za prezydentury Ignacego Mościckiego. Po zamachu majowym stał się on nowym gospodarzem Spały i tak ukochał tą miejscowość, że podobno spędzał w niej tyle samo czasu co w Warszawie, nic też dziwnego, że nazwano ją "drugim Belwederem”. Miejscowość ta położona w pobliżu Warszawy, ale jednak wyciszona przez naturę dawała możliwość zarówno wypoczynku, jak i organizowania różnorodnych spotkań i imprez, a w szczególności bardzo lubianych polowań. Tu zatem Mościcki realizował swą działalność na wszystkich polach, a były one bardzo szerokie...
Kościół p.w. św. Mikołaja – dawna Kaplica Prezydentów RP p.w. Królowej Korony Polskiej
(M. Milecka, 2005).
Odbudowa zniszczonej Polski bowiem dla Prezydenta Ignacego Mościckiego oznaczała równoczesną pracę polityczną, naukową, społeczną i kulturalną. Tak szerokie działania wynikały z przekonań, doświadczeń życiowych i morale tego człowieka, a także tradycji okresu międzywojennego. Choć niezbyt pozytywnie oceniany jako polityk (co do czego do dzisiaj krążą rozbieżne opinie), był wybitnym naukowcem, członkiem licznych towarzystw naukowych, doktorem honoris causa wielu polskich i europejskich uniwersytetów, odznaczony wieloma krajowymi i zagranicznymi medalami. Piłsudski prezentował nowego prezydenta jako człowieka nie związanego z żadnym obozem politycznym i posiadającego umysł nie dający się „wepchnąć w ramy doktryn, a specjalnie w ramki maluczkich doktrynek, ciasnych formułek i jeszcze ciaśniejszych prawidełek, jakimi ludzie tak chętnie krępują i siebie, i tych którzy muszą pracować nad większymi zagadnieniami” . Dziś z perspektywy czasu znając już pasje i ogólne postawy tego człowieka możemy się domyślać, czym Spała tak zauroczyła profesora Mościkiego. Cechy tej miejscowości, które stały się już trwałą wartością kulturową to: możliwość intensywnego odczuwania związku z naturą oraz związków między dziełami przyrody i rąk człowieka, ale także możliwość kontemplacji przeszłości i wpisywania się w ciąg zdarzeń, a więc swoiste genius loci Spały.
Inowłódz. Romański kościół p.w. św. Idziego
(M. Milecka, 2005).
Przebywając w Spale stał się zatem Prezydent Mościcki jednym z najważniejszych kreatorów tego miejsca i zrobił bardzo dużo dla Spały i jej świetności. Pamiętajmy, że był wielkim miłośnikiem przyrody, a polowania były tego przejawem. Może brzmi to paradoksalnie, ale miejmy świadomość, że myślistwo w pierwszej połowie XX wieku było synonimem świadomej działalności mającej na celu utrzymanie środowiska naturalnego w harmonii, traktowanej profesjonalnie i bez zbędnej czułostkowości. Na dowód można tu przytoczyć niezwykle nowoczesne, jak na owe czasy akty prawne, jak: Rozporządzenie Prezydenta Rzeczpospolitej z dnia 22 marca 1928 r. o ochronie zwierząt, czy konwencja o uregulowaniu połowu wielorybów – 24 września 1931 r. w Genewie.
Kolejne bardzo ważne nurty dla intelektualistów międzywojnia, a do takich należy zaliczyć Ignacego Mościckiego to świadomość, że krajobraz jest równocześnie wyrazem kultury kraju, w którym powstał, jak i naturalnych cech tegoż kraju. Ochrona zatem historycznych parków, ogrodów i generalnie krajobrazu jako dobra kultury i twórcza kontynuacja tradycji świadomego jego kształtowania to działania na rzecz tożsamości, tak miejscowej, jak i regionalnej, a mówiąc ogólnie narodowej. Fakt, że dziś miejsce to jest tak cenne przyrodniczo i kulturowo zawdzięczamy jego działalności polegającej na świadomej ochronie tego obszaru, stworzeniu jak najlepszych warunków dla funkcjonowania rządowej rezydencji wypoczynkowej i nadaniu jej odpowiedniego splendoru. To właśnie Ignacy Mościcki wprowadził zwyczaj obchodzenia w Spale dorocznych dożynek jako Dnia Pracy Rolniczej, na które zapraszano delegacje organizacji rolniczych z całej Polski. Pierwsze dożynki zostały zorganizowane w 1927 roku przez Związek Młodzieży Ludowej. Przybyło wtedy do Spały 12 tysięcy młodzieży wiejskiej ze wszystkich stron Polski. Ponieważ w następnych latach uczestników miało przybywać, dla potrzeb tej uroczystości w 1928 roku zbudowano stadion z trybunami i boisko, a nieco później wielką halę na 38 tysięcy osób. Zespół ten w latach powojennych dał podstawę do wybudowania Centralnego Ośrodka Sportowego w Spale, gdzie współcześnie trenują sportowcy z całego świata. W pałacu Prezydent przyjmował delegacje w dniu swoich imienin, tu także miały miejsce coroczne obchody dnia św. Huberta – patrona myśliwych. W latach 1934-1935 dzięki inicjatywie Prezydenta Mościckiego przeprowadzono gruntowny remont pałacu oraz wielu budynków rezydencji. W „Bristolu” urządzono kasyno i hotel ten wraz z „Savoyem” przeznaczono dla gości Prezydenta oraz rodzin pracowników kancelarii przebywających tu na wypoczynek. Spalska rezydencja była miejscem przyjęć reprezentacyjnych i polowań, które odbywały się z udziałem członków rządu, generalicji, posłów i korpusu dyplomatycznego. Mościcki chętnie polował w towarzystwie gości. Zaproszenie nobilitowało i mocno o nie zabiegano. Jednak, gdy ktoś nie dotrzymywał reguł myśliwskiego zachowania dostawał się na czarną listę i o następnych polowaniach w Spale mógł tylko pomarzyć.
ŹRÓDŁA:
Rocznik Naukowy 5/2007, udostępniony przez Wyższą Szkołę Turystyki i Rekreacji im. Mieczysława Orłowicza w Warszawie
Zobacz projekty przebudowy Spały
)
