Prezydent Ignacy Mościcki
prof. dr hab. Andrzej Garlicki
Uniwersytet Warszawski
Można zaryzykować stwierdzenie, że prof. Ignacy Mościcki zawdzięczał Spale prezydenturę. Gdyby bowiem rankiem 12 maja 1926 r. prezydent Stanisław Wojciechowski nie zlekceważył informacji o niepokojących działaniach piłsudczyków i pozostał w Belwederze rezygnując z zaplanowanego wyjazdu do rezydencji w Spale wydarzenia mogłyby się potoczyć zupełnie inaczej.
Wszystko bowiem wskazuje na to, że Piłsudski nie planował zbrojnego przewrotu lecz zamierzał przy pomocy demonstracji wojskowej wymusić na prezydencie Wojciechowskim dymisję powołanego przed dwoma dniami gabinetu Wincentego Witosa.
Był to więc scenariusz podobny do tzw. marszu na Rzym Benity Mussoliniego w październiku 1922 r., w rezultacie którego 30 października król Wiktor Emanuel III powierzył Mussoliniemu misję utworzenia rządu. Nie padł ani jeden strzał, nie została przelana ani kropla krwi.
Niecały rok później, 13 września 1923 r. gen. Miguel Primo de Rivera działający za aprobatą króla Alfonsa XIII dokonał w Hiszpanii przewrotu wojskowego. Bezkrwaego. I we Włoszech i w Hiszpanii zadecydowała postawa panujących.
Piłsudski miał podstawy przypuszczać, że prezydent Wojciechowski, niechętny gabinetowi Witosa, ulegnie naciskom wojskowej demonstracji i zdymisjonuje rząd. Rankiem 12 maja wyjechał do Belwederu aby cel ten zrealizować. Prezydenta jednak nie zastał, bo właśnie wyjechał on do Spały. Plan się załamał.
W Spale, w godzinach południowych Wojciechowski otrzymał od premiera Witosa telefoniczną wiadomość, że niektóre oddziały wojskowe wypowiedziały rządowi posłuszeństwo i na czele z Piłsudskim zmierzają z Rembertowa do Warszawy. Wojciechowski zarządził natychmiastowy powrót do stolicy, co jednak zajęło prawie 3 godziny, tym bardziej, że zdenerwowany prezydent palił jednego papierosa po drugim, a ponieważ podróżował kabrioletem zapalenie papierosa każdorazowo wymagało zatrzymania samochodu.
W tym czasie Witos zwołał posiedzenie rządu i podjęto pierwsze decyzje mające na celu stłumienie buntu. Element czasu jest tu bardzo istotny. Gdyby doszło do rozmowy Piłsudskiego z Wojciechowskim rankiem 12 maja w Belwederze prezydent mógł szukać kompromisu, aby nie dopuścić do buntu w armii. Po południu bunt był już faktem i Wojciechowski nie mógł zaakceptować złamania porządku konstytucyjnego. Rozmowa na Trzecim Moście, jak nazywano wówczas most Poniatowskiego nic już dać nie mogła.
Wkrótce padły pierwsze strzały, pierwsi zabici i pierwsi ranni. Walki w stolicy trwały trzy dni. Przyniosły śmierć 379 osób (w tym 164 cywilów) i 920 rannych. Trzeciego dnia prezydent i rząd przenieśli się do Wilanowa i tu zapadła decyzja o złożeniu urzędu przez prezydenta i podanie się rządu do dymisji. Obowiązki Głowy Państwa przejął marszałek Sejmu Maciej Rataj. Misję utworzenie rządu powierzył prof. Kazimierzowi Bartlowi i zwołał na 31 maja posiedzenie Zgromadzenia Narodowego (czyli obu izb parlamentu) celem wyboru prezydenta. Już w pierwszym głosowani zgłoszony przez klub Polskiej Partii Socjalistycznej Piłsudski otrzymał 292 głosy (konieczna do wyboru większość wynosiła 273 głosy), lecz wyboru nie przyjął, bo ani przez chwilę nie zamierzał być prezydentem o bardzo ograniczonych przez konstytucję prerogatywach. Osiągnął natomiast cel polityczny, bo to głosowanie legalizowało przewrót.
Następnego dnia, 1 czerwca, prezydentem został wskazany przez Piłsudskiego prof. Ignacy Mościcki, wybitny chemik, w życiu politycznym niepodległej Polski nie uczestniczący.
Był równolatkiem marszałka Piłsudskiego i podobnie jak on pochodził ze zubożałej rodziny szlacheckiej, ale z Korony a nie z Litwy. Studia chemiczne podjął w Rydze i tu związał się najpierw z narodowym Zetem, a następnie z konspiracją socjalistyczną. Jego wiedzę chemiczną postanowiono wykorzystać w przygotowaniu bomby do zamachu terrorystycznego w Warszawie. Ostatecznie postanowiono, że Mościcki i o wiele starszy od niego Michał Zieliński wtargną w mundurach rosyjskich oficerów na nabożeństwo w warszawskim soborze prawosławnym i zdetonują ukryte pod mundurami ładunki wybuchowe. Mieli zginąć, a wraz z nimi liczni przedstawiciele rosyjskiej elity. O tych przygotowaniach dowiedziały się władze rosyjskie.
W 1892 r. Mościcki ożenił się ze swoją kuzynką Michaliną Czyżewską i wkrótce zagrożony aresztowaniem wyjechał do Londynu, gdzie wówczas istniała liczna polska kolonia socjalistyczna. Próbę zamachu podjął, już sam, Zieliński lecz zapalnik, który miał spowodować wybuch okazał się niesprawny. Zielińskiego schwytano i w tej sytuacji rozgryzł on ampułkę z cyjankiem potasu.
W Londynie Mościcki poznał wybitnych działaczy PPS, wśród nich Józefa Piłsudskiego. Aby powiązać koniec z końcem, imał się najróżniejszych prac. Był zecerem, fryzjerem, stolarzem, producentem kefiru, lecz w żadnej z tych dziedzin nie odniósł sukcesu. Nic więc dziwnego, że z radością przyjął propozycję asystentury u profesora Józefa Wierusza-Kowalskiego, który objął katedrę fizyki na uniwersytecie we Fryburgu. To była szansa na ciekawą pracę i stabilizację finansową na dobrym poziomie.
Mościccy przenieśli się do Szwajcarii. Jeszcze w Londynie urodzili się najstarszy syn Michał (1894 r.) i Helena (1897 r.), zaś w Szwajcarii Józef (1898) i Franciszek (1899), jedyny, który kontynuował zainteresowania ojca, ale zmarł przedwcześnie w 1927 r. Pierwszym dzieckiem Mościckich była córka urodzona w 1893 r., zmarła w dzieciństwie.
We Fryburgu Mościcki podjął studia na wydziale matematyczno-fizycznym tamtejszego uniwersytetu. Było to konieczne, bo studia w Rydze przerwał przed uzyskaniem dyplomu. „Naukę – napisał w „Autobiografii” – pochłaniałem we Fryburgu z niesamowitą chciwością. Szesnastogodzinny dzień pracy nie należał do rzadkości. Ćwiczenia z fizyki, które normalnie rozłożone były na cały rok, odrobiłem w przeciągu dwóch miesięcy. To pozwoliło prof. Kowalskiemu przyspieszyć powołanie mnie na asystenta”.
Długo nim nie pozostał. Jesienią 1901 r., po czterech latach asystentury, zrezygnował z pracy na uniwersytecie podejmując prace nad wiązaniem przy pomocy energii elektrycznej azotu z powietrza dla produkcji kwasu azotowego. Idea była obiecująca wobec ogromnego zapotrzebowania na kwas azotowy i wyczerpywania się złóż saletry chilijskiej dotychczas używanej do jego produkcji.
Powstało Societe de l`Acide Nitrique założone przez prof. Kowalskiego, które postanowiło sfinansować badania Mościckiego. Został zatrudniony przez Towarzystwo a wyznaczone mu uposażenie „usunęło poprzednie troski o byt materialny mojej rodziny”.
Rychło okazało się, że niezbędnych w procesie technologicznym kondensatorów wysokiego napięcia (50 tys. woltów) zdolnych do ciągłej pracy nie produkuje się. Mościcki musiał więc podjąć prace nad skonstruowaniem potrzebnego mu kondensatora. Nie miał w tej kwestii żadnych doświadczeń, ale ostatecznie stworzył kondensator wysokiego napięcia, opatentował go i to właśnie okazało się prawdziwym sukcesem przynosząc mu uznanie elektrofizyków. Gorzej poszło z kwasem azotowym. Gdy Mościcki zamierzał przystąpić do budowy zakładu przemysłowego okazało się, że Norwegowie opracowali i opatentowali tańszą metodę.
„W czasie moich prac we Fryburgu – napisał w „Autobiografii” – odwiedzał mnie Piłsudski kilkakrotnie. Był dla nas obojga najmilszym i najdroższym gościem. Raz przywiózł ze sobą inżyniera Aleksandra Malinowskiego, bardzo bliskiego swego współpracownika w zaborze rosyjskim, z którym łączył mnie później w Małopolsce bardzo serdeczny stosunek. Innym razem przyjechał z nim Aleksander Prystor, późniejszy minister i premier”. Dom Mościckich, którym powodziło się coraz lepiej, był zawsze otwarty dla polskich socjalistów.
W 1908 r. otworzyła się nowa możliwość prac nad otrzymywaniem kwasu azotowego z powietrza. Zainteresował się mianowicie tą kwestią bogaty przemysł aluminiowy. W 1910 r. wyprodukowana została pierwsza cysterna kwasu azotowego metodą Ignacego Mościckiego.
Dwa lata później, w 1912 r., opuścił Szwajcarię przyjmując zaproszenie Politechniki Lwowskiej do objęcia tworzonej katedry elektrochemii technicznej i chemii fizycznej. Miał wówczas 45 lat. „Bilans mój z pobytu w Szwajcarii – napisał w „Autobiografii” – uważałem za bardzo dodatni. Przez pierwsze lata asystentury rozszerzyłem bardzo swój wachlarz naukowy. Oprócz nabytej już poprzednio wiedzy chemicznej przybyło mi wykształcenie fizyczne i elektrotechniczne a wiadomości z elektrofizyki szczególnie pogłębiłem. Był to dla mnie nie tylko najwięcej ulubiony dział nauki, ale też, w ciągu swojej piętnastoletniej pracy, najwięcej miałem z nim do czynienia. Całą wiedzę swoją zawdzięczałem jedynie książkom i możności eksperymentowania”.
ŹRÓDŁA:
Rocznik Naukowy 5/2007, udostępniony przez Wyższą Szkołę Turystyki i Rekreacji im. Mieczysława Orłowicza w Warszawie
ANDRZEJKI W SPALE SALONIK ARKADIA zaprasza 29 listopada na biesiadę andrzejkową, podczas wieczoru przewidziano wiele atrakcji. Początek o godzinie 19:00, REZERWACJE pod nr. tel. 508 511 624, www.arkadia.spala.info.pl
Zobacz projekty przebudowy Spały
)
